In de Dapperbuurt in Amsterdam had je ooit een telefooncel die
verleerd was kwartjes te eten. Elke avond stond er een lange rij
gastarbeiders te wachten voor hun gratis belletje naar huis. Elke
vluchteling, ontheemde, toerist of anderszins ruimdenkende weet hoe
belangrijk goedkope communicatie is. Laatst in Macedonië zag ik net
zo'n rij, in het transitkamp Stenkovec 2 om precies te zijn. Ik
wandelde rond op de compound van de Hulporganisaties, met een
cassetterecorder en een mobieltje losjes aan de broekband. Aan de
andere kant van het gaas stonden een paar honderd Kosovaren te
wachten op hun dagelijkse gratis telefoontje van drie minuten. Want
er was maar een toestel. Meestal belden ze naar familie in Duitsland
of Zwitserland, want naar Kosova bellen had weinig zin. Nog steeds
zijn alle vaste interlokale lijnen in Kosov@ kapot. Logisch dus dat
Defensie met KPN een deal heeft gemaakt voor een tijdelijk, zwaar
bewaakt GSM-netje voor onze meisjes en jongens in Orahovac. Graag
liet ik de wachtenden mijn GSM-metje even vasthouden. (Dat is een
code onder journalisten in kampen en de VPRO betaalde toch). Maar
eigenlijk was het mijn bedoeling om al die mensen in de rij gratis
aansluiting op Internet te bezorgen, zodat ze zelf, onafhankelijk en
onbewaakt zouden communiceren dat het een aard heeft.

Transitkamp Stenkovec 2, 14 mei  1999

Ik liep door het kamp, samen met Gent, een computer-wizzkid van 14
uit Pristina gekleed in een UNHR-T-shirt. Gent bracht me naar zijn
vader Iljaz, een schrijver en journalist. Hij wil graag naar de VS,
hij heeft bijdragen geschreven voor Amerikaanse tijdschriften en
vrienden in New York. Dus ik was zo vrij om op mijn GSM naar New York
te bellen om contact op te nemen met zijn Iljaz's vriend Tomë Paloka.
Ik vroeg Tomë of hij e-mail had. Niet dus. "Heb je kinderen?" Dat
wel. Dus ik vroeg zijn dochter of ze een computer had. Nee. "Kun je
dan alsjeblieft iemand vinden die wel e-mail heeft en ons een bericht
sturen, zodat jouw vader en Iljaz kunnen communiceren via agent
Willem en Gent?" "Okay, I got it", zei ze. Ben benieuwd.

Langzaamaan begon het idee van Internettoegang van vluchtelingen, of
liever gedeporteerden, te groeien en zich te ontwikkelen. Aan tafel
bij Willem gaf ik een conceptvoorstel voor het project aan Afrodita
en Asdren, die nu als vrijwilliger voor de OVSE werken. Asdren heeft
zijn drukkerij in Pristina achtergelaten en hij denkt er niet over om
ergens anders heen te gaan dan terug naar Kosovo. Ondertussen is hij
hier bezig en hij vertelde me dat hij alles wil doen om dit idee van
de grond te krijgen. Afrodita heeft Engels gestudeerd en werkt als
vertaler. Ook Willem zelf wordt dagelijks enthousiaster over het
project. Zeker nadat het gerucht rondgaat dat Bill Gates, topman van
Microsoft, de UNHCR heeft beloofd om alle vluchtelingen gratis te
registreren, waarmee iedereen een barcode 'opgeplakt' krijgt. Willem
heeft zijn twijfels over deze actie, net als zijn vrijwilligers: "Dan
voel ik me net een tros bananen in de supermarkt," zei Asdren. Een
andere jongeman begon woedend over de nummers die door de SS op de
armen van joden werden getatoueerd. Dus we begonnen onze e-mail-
adressen op een rijtje te zetten. Afrodita heeft een Hotmail-account.
Gent verzon ter plekke een adres dat Willem zou gaan registreren bij
Yahoo. Willem 'is' momenteel de Internetverbinding tussen de mensen
in het kamp en Cyberspace. Langzaamaan ontwikkelt zich het idee om e-
mail-accounts te geven aan alle Kosovaren die weten wat dat inhoudt,
waarmee ze een wereldwijd netwerk op kunnen bouwen, als een cyber-
samenleving. Dit zou een krachtig instrument zijn om onderling
contact te houden en om de basis te leggen voor de wederopbouw van
Kosovo. Voorlopig is mijn plan om het als een openbare voorziening te
gebruiken. Als dit een alternatief van onderop is voor Microsofts
barcode, valt zelfs een boycot daarvan te overwegen. Beter e-mail dan
barcodes. Bananen zijn om te eten.

Na twee weken kijken, luisteren en praten in Macedonie, met gevluchte
Kosovaren, Albanezen en betrokken (maar ook benauwde) Macedoniers,
was dit de definitie van het project dat RIKS werd gedoopt:
Reconstructing Internet via Ksov@ Society: Het project heeft als doel
om een netwerk op te bouwen van internationale, nationale en
regionale groepen en personen die Internettoegang en -toepassingen biedt aan
vluchtelingen en hun omgeving.

In Juli, kon ik niet alleen naar Skopje en Tetovo en Macedonie. Maar
ook naar Pristinë en Prizren in Kosov@. Prishtina was een gekkenhuis,
bijna letterlijk, waar ik mij in het gezelschap begaf van een cluppie
mensen die ook bezig waren om Internet te organiseren. Maar dan "van
boven af": een satellietschotel uit de VS, microwave verbindingen
tussen provider en grootgebruikers, en als het effen kon ook een
gratis internetcafe voor inwoners van Prishtina.

Prishtinë, 24 juli.

Of dit de komende maand allemaal tot stand gaat
komen valt nog te bezien. Er zijn een hoop losse eindjes en
hindernissen die nog genomen moeten worden. Maar tot nog toe is de
respons overweldigend van het Internet-vaardige deel van de Albanese
gemeenschap (net zoals de rest van Balkanstan een volk van
ingenieurs). Maar tot de internationale organisaties is het nog niet
echt doorgedrongen dat dit project van grote betekenis voor Kosovo is
en ook voor hun eigen werk. Ze hebben de neiging om terug te
schrikken voor ontwikkelingen die ze niet zelf in de hand kunnen
houden, die nog eens extra kunnen bijdragen aan de anarchie en de
organisatorische chaos die hier op alle niveaus heerst. Daarom remmen
ze die af of doen ze moeilijk. Gelukkig is er ook een groep,
misschien wel een hele generatie hulpverleners die wat onafhankelijke
niet-gouvernementele activiteit helemaal zien zitten en gretig de
kans grijpen om mee te doen met het jokerspel om digitale vrijheid
toe te voegen aan een huiveringwekkende historie en een duistere
poging tot wereldregering door VN en NAVO. Is dit een post-gouvernementeel
project of niet?
Ik zei het al: een gekkenhuis, waar grenzen tussen droom, waanzin en werkelijkheid vervagen.

In Macedonie was de toestand back to normal, na de terugkeer van de meeste Kosovaren.
Maar de samenwerking met een groep jonge journalisten, kunstenaars, studenten wordt voortgezet
onder aanvoering van Burim Murtezani, die tot voor kort als software- en database-expert aan de
Universiteit van Tetov@ werkte. We besloten om samen een pilot project van RIKS in Tetovo te starten,
en daarvandaan nauwe banden aan te knopen met Pristina en Prizren. De plek in Tetovo zal iets worden
tussen medialab en cybercafé in, en het zou een voorbeeld kunnen worden voor
vergelijkbare plekken overal in de regio.  Het zal een op inhoud, samenleving en cultuur gerichte
onafhankelijke non-profit Internet-werkplaats worden, die luistert naar de naam TET.NET.
De inbreng van  RIKS is te zorgen voor instrumenten en wenken om vrije zones te creëren voor Netcultuur
en Netinhoud met betrekking tot de reconstructie en vernieuwing van Kosovo, als integraal deel van Balkanstan,
Europa, Aarde.

Inmiddels is de winter aangebroken. Zit een dakloze getraumatiseerde
Albanees te wachten op Internet? Waarschijnlijk niet. En toch is er
alle reden om Internet in (de regio rond) Kosov@ te ontwikkelen. Niet
alleen voor de onafhankelijke media (ik moet bekennen dat ik na al
die jaren met PressNow en NowFuture nog steeds niet weet wat dat
zijn), maar voor alle mensen die een geweldloos en ruimdenkend
antwoord op de oorlog zoeken. Gent is terug in Pristina, althans dat
kondigde hij per E-mail aan vanuit de States. Maar ik heb nog geen E-
mail van hem uit Kosova gezien. Dat met die satelliet en microwave is
wel gelukt, althans de schotel staat op een dak in het centrum van de
stad. <www.ipko.org> En de Universiteit, Koha Ditore en Radio 21 zijn
on-line. Net als de VN-beweging. Maar dat gratis Internetcafé moet er
nog steeds komen. Voor mensenrechters die getuigenissen kunnen
doorgeven aan het Tribunaal, voor studenten die een krant willen
maken op Internet, voor kunstenaars die hun werk willen tonen, voor
mensen die huizen bouwen, die waarschuwen tegen onontplofte mijnen en
clusterbommen, of voor wel ontploft verarmd uranium (Danke NATO!), en
er is zo veel meer. In Prishtina is het dus deels gelukt, nu al die
andere Kosovaren all over the world nog, en voor je het weet heb je
een onafhankelijke republiek KOSOV@ in cyberspace. En dan natuurlijk
al die andere vluchtelingen, tentenkampen, OC'sm, AZC's etc.
Vive le libre parole!

Jo van der Spek
jo@xs4all.nl